انصاف با مردمان؛ شناختی در مورد یک حدیث

 

بسیاری اوقات دیده می شود که برخی با چرخی در میان کتب روایی، به محض آنکه مطلبی درخور استهزاء می یابند بدون معطلی آن را در معرض دید همگان قرار می دهند، بی آنکه مقید باشند توضیحات نوشته شده در شرح آن مطلب را درج نمایند تا لااقل به رسم متداول و سنت رایج در دنیا عمل کرده باشند. همه می دانند که محکوم کردن یک شخص بدون وجود وکیل مدافع و هیئت منصفه امری ناپسند است تا چه رسد به حکم کردن درباره یک مکتب.

آنچه در مورد احادیث و روایات منقول از پیامبر و اهل بیت علیهم السلام باید رعایت شود از نظر کلی به دو دسته تقسیم می شود. ابتدا بررسی سندی که خود شامل مراحل متعددی است و انشاالله به زودی این مراحل را گزارش خواهم کرد؛ سپس بررسی متنی که این نیز شناختی درست نسبت به زبان مورد استفاده در تکست اصلی یعنی زبان عربی و شیوه نگارش و گفتار و انواع گزاره های آن است.

برای نمونه به حدیثی که امروز در بالاترین دیدم پرداخته، سعی می کنم به روشنی تفاوت میان دوبرداشت از آن را بیان نمایم. این حدیث منقول از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می باشد. براساس نقل کتاب “من لایحضره الفقیه” ایشان فرموده اند:

یاعلی! سه گروهند که اگر در مورد ایشان انصاف رواداری به تو ستم خواهند نمود، انسانهای فرومایه، اهل ( زن و فرزند) و خدمتکار…

 

واکاوی در معنی حدیث

بدون درنظر گرفتن مرحله ابتدایی که بررسی سندی است به واکاوی معنی این حدیث می پردازم. می توان دو بیان در مورد این گفتار عرضه کرد. یکی اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم توصیه کرده اند که با این سه دسته انصاف روامدار چون در نتیجه این انصاف مورد ظلم آنان قرار خواهی گرفت.

برای راستی آزمایی این معنی که به توصیه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به وانهادن انصاف بازمی گردد، باید به دو منبع مراجعه کرد. رفتار خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، و گفتار ایشان که مجموعا تشکیل دهنده سنت می باشد.

این مسلم است که رسول خدا صلوات الله علیه با مردم حتی کسانی که با ایشان دشمنی می کردند، منصفانه برخورد می کرده اند که نمونه روشن آن را می توان در ماجراهای فتح مکه و بخشش کسانی که نهایت عناد با ایشان داشته اند، ملاحظه نمود. علاوه بر این توصیه های فراوان ایشان به مدارا با مردم و رعایت انصاف نشانگر نادرستی معنی اول در حدیث مورد نظر است. بنابر کوتاهی نوشته و نتیجه گیری از آن سبب نمی شود که نمونه ای برای این ادعای خود ذکر نکنم. به این حدیث دقت کنید:

یاعلی! سه چیز از اخلاق پسندیده است، با کسی که از تو بریده پیوند کنی و به آنکه تو را محروم ساخته عطا کنی و از آنکه بر تو ستم رواداشته بگذری. ( تحف العقول، ص 16 )

در نتیجه نمی توان این برداشت را درست دانست که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم توصیه به عدم رعایت انصاف فرموده باشند.

معنی دوم این حدیث را این گونه می توان بیان داشت:

حقیقت حال و واقعیت خارجی آن است که روحیات این سه دسته که در حدیث نامشان برده شده چنین است، یعنی اگر با آنان به انصاف رفتار کنی مورد ستم آنان واقع می شوی. این مطلبی است که هنوز در جوامع ما وجود دارد و زیادی گلایه والدین از رفتار ناپسند فرزندان نشان دهنده این معناست. در نتیجه این حدیث به هیچ وجه توصیه به فرونهادن انصاف ندارد بلکه نوعی تسکین به شمار می رود یعنی طبیعی روحیه این افراد چنین است که هرچه با آنان منصفانه رفتار کنی باز به تو ستم خواهند نمود پس مدارا را پیشه ساز و از این مطلب رنجیده خاطر نباش.

امیرالمومنین علی علیه السلام می فرمایند: از بهترین کارهای انسان بزگوار چشم پوشی از رفتار دیگران است. ( غررالحکم، ش 9985 )

 

نتیجه کل مطالب:

توجه به رفتار و گفتار پیامبر اکرم و امیرالمومنین علیهماالسلام نشان می دهد که مروج رعایت انصاف بوده اند و دربرابر  رفتارهای ناشایست دیگران چشم پوشی و مدارا و حتی رفتاری برخلاف رفتار طرف را توصیه می فرموده اند. این حدیث نیز سازمخالفی با سایر رفتارها و گفتارهای ایشان نمی نوازد چون اصلا نهیی از عمل به انصاف در این کلام دیده نمی شود و گزارش گونه ای از رفتار موجود در میان گروههای یاد شده است.